Wat is het verband tussen histamine en glutenintolerantie?

Kortgeleden werd ik geattendeerd op onderzoek naar histamine-intolerantie. De term zei me nog niet zoveel, tot werd ingegaan op het fenomeen glutenintolerantie. Wat vaak wordt uitgelegd als glutenintolerantie blijkt in werkelijkheid vaak histamine-intolerantie te zijn. Er werd ook uitgelegd dat men bezig is met het ontwikkelen van specifieke probiotica, die het verschijnsel zouden moeten onderdrukken.

Vandaar dat we dit blogartikel wijden aan het fenomeen van histamine-intolerantie.

Wat is histamine?

Histamine is een heel belangrijk biologisch actieve stof, die een belangrijke rol vervult in veel lichaamsweefsels. Histamine is een neurotransmitter, die invloed heeft op de aanmaak of maagzuur, de doorlaatbaarheid van bloedvaten, het samentrekken van spieren en de hersenfunctie.
Bij mensen wordt de hoogste concentratie aan histamine aangetroffen in de huid, longen en maag, en kleinere hoeveelheden in de hersenen en het hart.

Histamine is ook van groot belang bij de verdediging van het lichaam tegen binnendringers zoals bacteriën, virussen en andere lichaamsvreemde stoffen.

Histamine wordt aangemaakt een opgeslagen in witte bloedcellen en dan met name in mestcellen.

Wanneer het immuunsysteem na het binnendringen van lichaamsvreemd materiaal wordt geactiveerd, is histamine de eerste ontstekingsstof, die het lichaam vrijmaakt in de hele keten van ontstekingsreacties.
Ontsteking is het klinische bewijs dat het immuunsysteem weerstand biedt tegen een potentieel gevaarlijke binnendringer.
Histamine is altijd aanwezig wanneer er sprake is van ontsteking en een overmaat aan histamine leidt tot symptomen die op ontsteking wijzen.

Behalve dat histamine een rol speelt bij veel lichaamsprocessen en het lichaam verdedigt tegen binnendringers, speelt histamine ook een belangrijke rol bij een allergische reactie. Dat is logisch, omdat een allergische reactie in feite ook een ontstekingsreactie is, waarbij histamine samen met andere beschermende ontstekingsstoffen wordt afgegeven als reactie op een allergeen.

Allergenen zijn stoffen, die op zichzelf onschadelijk zijn, zoals pollen, huidschilfers van huisdieren, schimmelsporen, stofdeeltjes, stofmijten en voedsel. Een allergische reactie op deze 'lichaamsvreemde maar onschuldige' stoffen gebeurt wanneer het immuunsysteem zich vergist en deze onschuldige stoffen aanziet voor schadelijke binnendringers. 

Hoeveel histamine is schadelijk?

Iedereen heeft een bepaalde drempel voor de hoeveelheid histamine, die getolereerd kan worden, zonder er last van te krijgen.
Wanneer die drempel wordt overschreden, krijgt men last van bepaalde overgevoeligheidsverschijnselen.
Dan kan iemand die verder helemaal gezond is toch last krijgen van hoofdpijn of rood aanlopen omdat ze een enorme hoeveelheid binnengekregen hebben bij een maaltijd. Bij lagere hoeveelheden zal alleen iemand die overgevoelig is voor histamine zo reageren.
Men vermoedt dat individuele verschillen in de mate waarin men overgevoelig is voor histamine, erfelijk bepaald is.
Naast een aangeboren overgevoeligheid voor histamine is de drempel waarbij iemand overgevoelig reageert op histamine ook afhankelijk van een heel gamma aan factoren zoals ziekte, hormonale veranderingen (zoals in een menstruatiecyclus of tijdens de menopauze), geneesmiddelen.
Mensen met een lage tolerantie voor histamine worden histamine-intolerant genoemd.

Waar wordt histamine-intolerantie door veroorzaakt?

Een aantal abnormale fysiologische omstandigheden kunnen leiden tot histamine-intolerantie, en wel met name een gebrekkige afbraak ervan. Normaal gesproken wordt histamine afgebroken door 2 enzymen: histamine N-methyl transferase (HMT) en diamine-oxidase (DAO) wat in het darmslijmvlies actief is. De meeste aandacht bij onderzoek ernaar gaat uit naar het DAO-enzymsysteem als vermoedelijke oorzaak voor histamine intolerantie.

Normaal gesproken wordt een overmaat aan histamine snel afgebroken door enzymen. Wanneer dat niet snel genoeg gebeurt, stijgt de hoeveelheid histamine in het lichaam.
Wanneer die hoeveelheid boven een bepaalde drempel uitstijgt, gebeurt er van alles in het lichaam als gevolg van de koppeling aan histamine-receptoren op een specifieke cel, waarna verschijnselen optreden die typisch zijn voor een allergische reactie.

Symptomen van een overmaat aan histamine

Ongeacht de herkomst zal het lichaam wanneer het niet in staat is om histamine snel genoeg af te breken, verschijnselen vertonen die typisch zijn voor een overmaat aan histamine.
Dat kunnen één of meer van de volgende symptomen zijn:

• jeuk, vooral op de huid bij de ogen, oren en de neus (pruritus)
• netelroos (urticaria)
• zwellingen in het gezicht, de mond en soms ook in de keel (angioedeem)
• verlaagde bloeddruk (hypotensie)
• versnelde hartslag (tachycardie)
• verschijnselen die lijken op een paniekaanval
• pijn op de borst
• verstopte neus of loopneus
• geïrriteerde rode ogen (conjunctivitis)
• hoofdpijn (géén migraine)
• vermoeidheid, verwarring, snel geïrriteerd raken
• heel af en toe raakt men zelfs even buiten bewustzijn
• indigestie, met name brandend maagzuur)

Lang niet iedereen heeft in dezelfde mate last van verschijnselen. Wel is het zo dat dezelfde verschijnselen bij iemand steeds weer optreden.

Histamine en eczeem

Behalve dat iemand last krijgt van bovenstaande verschijnselen, kan histamine andere bestaande ziekten verergeren.
Eczeem is zo'n voorbeeld. Eczeem is feitelijk een ontsteking van de huid, die ook wel atopische (allergische) dermatitis genoemd. Wanneer iemand voedsel consumeert met een hoog aandeel histamine, krijgen mensen met een lage histaminetolerantie vaak erger last van eczeem.

Histamine en anafylactische reactie

Men vermoedt dat mensen die zwaar allergisch (anafylactisch) reageren op een bepaald allergeen, vaak ook histamine-intolerant zijn bovenop hun gewone allergie. In zo'n geval kan de histaminespiegel in hun lichaam snel tot een gevaarlijk hoog niveau stijgen.

Histamine en hormonen

Bij vrouwen, die last hebben van histamine-intolerantie is vaak sprake van een cyclisch verloop. Ze hebben met name meer hoofdpijn tijdens een bepaalde fase van de menstruatiecyclus. De histaminespiegel is met name gevoelig voor oestrogenen.
Daarentegen hebben vrouwen tijdens de zwangerschap vaak minder last van allergie en histamine omdat de placenta ook in staat is om het DAO-enzym aan te maken, wat histamine afbreekt. Als gevolg daarvan daalt de algehele histaminespiegel en zijn deze vrouwen tijdens de zwangerschap meestal vrij van de symptomen.

Histamine en medicijngebruik

Sommige medicijnen zorgen ervoor dat er meer histamine vrijkomt. Andere medicijnen remmen de werking van het enzym diamine oxidase dat histamine afbreekt.
Zo kan iemand die daarvoor nooit last van een te hoge histaminespiegel had, ineens in de problemen raken.
Medicijnen die de werking van het DAO-enzym nadelig beïnvloeden zijn een aantal bekende pijnstillers zoals aspirine, niet-steroïde ontstekingsremmende geneesmiddelen (NSAIDs), sommige diuretische middelen (plaspillen), antibiotica en antidepressiva.

Wat is het verschil tussen histamine-intolerantie en voedselallergie?

Voedselallergie is een overgevoeligheidsreactie van het immuunsysteem op een bepaald soort eiwit (allergeen), waarbij antistoffen van het type Ig-E worden aangemaakt.
Wanneer iemand allergisch is geworden voor een bepaald voedingsmiddel, reageert het immuunsysteem daarop onmiddellijk. Binnen een paar minuten is dan sprake van een allergische reactie, zelfs al wanneer die persoon maar een kleine hoeveelheid binnen kreeg.
Daarentegen is de reactie bij histamine-intolerantie heel anders van aard. Hoewel de verschijnselen op elkaar kunnen lijken, duurt het veel langer voor die reactie optreedt en zal deze zeker niet meteen optreden na het consumeren van histamine-rijk voedsel. Dat komt omdat daarvoor de hoeveelheid histamine eerst boven een bepaalde drempel uit moet stijgen.
Zodoende zal een kleine hoeveelheid histamine geen problemen veroorzaken. Het is de totale hoeveelheid histamine in het lichaam die van belang is om een allergische reactie te veroorzaken. Het is vergelijkbaar met het vullen van een emmer met water. Er is niets aan de hand, tot ineens de emmer vol is en overloopt. Dan krijg je natte voeten!
Zodra er te veel histamine opgestapeld wordt in het lichaam, krijgen we last van de symptomen.
Vandaar dat een onderzoek, waarbij men kijkt waar iemand allergisch op reageert, geen histamine-intolerantie op kunnen sporen. De symptomen treden immers pas een aantal uren na de consumptie van histaminerijke voeding op, omdat de hoeveelheid histamine in het lichaam vrij langzaam stijgt omdat het niet snel genoeg door het lichaam kan worden afgebroken. Dat maakt het vaak erg lastig om te bepalen wat de precieze oorzaak is geweest van deze vervelende reactie. 

Waar komt histamine vandaan?

Lichaamscellen en weefsels (intrinsieke histamine)

Histamine wordt aangemaakt doordat enzym histidine decarboxylase het aminozuur histidine omzet in histamine.
Histidine is één van de vele aminozuren waarmee eiwitten worden gemaakt.
Histidine decarboxylase is het meest uitbundig aanwezig in witte bloedcellen (leukocyten) en dan vooral in mestcellen en basofielen van bloedcellen.

In deze cellen wordt histidine in histamine omgezet. Histamine wordt vervolgens opgeslagen om dan te worden afgegeven als reactie op een aantal signalen van het lichaam. Bij een ontsteking, of dat nu om een beschadiging, een infectie of een allergische reactie gaat, komen deze signalen van respectievelijk lymfocyten, cytokines en antistoffen. Dat is echter niet de enige bron van histamine in ons lichaam.

Micro-organismen in de dikke darm

Er zijn een groot aantal micro-organismen, die ook histamine kunnen produceren. Veel van de bacteriën, die in de dikke darm leven zijn in staat om het enzym histidine decarboxylase aan te maken, waarmee histidine in eiwit kan worden omgezet in histamine.

Wanneer het aantal micro-organismen (dat in de dikke darm dit enzym kan aanmaken) erg groot is en daarnaast ook een flinke hoeveelheid histidine uit eiwit wordt aangevoerd, des te meer histamine er wordt aangemaakt.
Via het darmslijmvlies kan histamine dan naar diverse weefsels in het lichaam worden getransporteerd.

Histamine in levensmiddelen (extrinsieke histamine)

Een andere bron van histamine is het voedsel wat we consumeren. Er zijn heel veel microben, die histidine om kunnen zetten in histamine, zodat er vrij veel levensmiddelen zijn die histamine bevatten.
Een bekende bron van histamine is afkomstig uit bacteriën, die in darmen van vis leven. Zodra een vis gevangen wordt en sterft, zullen de bacteriën in de darm zich te goed doen aan de weefseleiwitten, waarna histidine in histamine wordt omgezet.
Omdat bacteriën zich snel vermenigvuldigen kan de hoeveelheid histamine in een vis, die nog niet is schoongemaakt zich grofweg elke 20 minuten verdubbelen. Hoe langer het duurt voordat een vis na de vangst wordt schoongemaakt, des te hoger het gehalte aan histamine zal zijn.
Omdat bij schaaldieren het darmstelsel niet wordt verwijderd na de oogst, zullen bacteriën hierin histamine blijven produceren tot het bereid wordt voor consumptie.
Waar veel mensen denken allergisch te reageren op vis of schaaldieren is in werkelijkheid vaak sprake van een histamine-intolerantie voor de enorm hoge hoeveelheden histamine die zich in vis of schaaldieren kunnen ophopen.

Histamine in door de mens bereide levensmiddelen

Er zijn ook een flink aantal levensmiddelen, die dankzij het bereidingsproces een rijke bron van o.a. histamine zijn.
Elk bereidingsproces dat afhankelijk is van microbiële fermentering zal uiteindelijk een forse hoeveelheid histamine bevatten. Dat geldt voor alle kaassoorten, alcoholische dranken, azijn, gefermenteerde groenten zoals zuurkool, gefermenteerde soja zoals sojasaus en de meeste worstsoorten (salami of hotdogs).

Andere bronnen van histamine

Sommige levensmiddelen bevatten zonder dat ze gefermenteerd zijn toch een vrij grote hoeveelheid histamines.
Histamine is aangetroffen in fruit, zoals citrusvruchten, besvruchten zoals aardbei en framboos, tomaten, bepaalde steenvruchten zoals abrikoos, kers en pruimen. Het is ook aangetroffen in bepaalde groenten zoals aubergine en pompoen.
Uit kleinschalig onderzoek bij tomaten bleek dat er histamine ontstaat bij het rijpingsproces wat vermoedelijk ook opgaat voor andere fruitsoorten. Maar er is meer onderzoek nodig om dat met zekerheid vast te stellen.

Hoe kan een dieet ervoor zorgen dat de histaminespiegel daalt?

De mate waarin een dieet in staat zal zijn om de symptomen (grotendeels) weg te nemen zal er vanaf hangen of de histaminespiegel kan dalen tot onder het niveau waarop die persoon negatief reageert op histamine.
Een histamine-arm dieet zoals hieronder beschreven wordt, is er op gericht om zoveel mogelijk histaminerijke levensmiddelen uit te sluiten.
Voor sommige mensen zal dat niet genoeg zijn. Zij zullen zich moeten verlaten op antihistamines.

Wanneer sprake is van histamine-intolerantie zal iemand niet continu last hebben van symptomen, maar zal dat afhangen van de omstandigheden.
Zo kan iemand, die allergisch reageert op pollen, alleen al door pollen teveel histamine aanmaken.
In zo'n geval heeft het vermijden van histamine-rijke voeding geen positief resultaat omdat de hoeveelheid histamine daardoor niet zal dalen.
Dit verklaart waarom mensen tijdens het 'pollenseizoen' vaak slecht reageren op histamine-rijke levensmiddelen die ze normaal gesproken goed verdragen.

Histamine-intolerantietest (HIT)

Op dit moment is er nog geen erkende test om histamine-intolerantie aan te tonen.
Wat men meestal doet is te kijken of een dieet met weinig histamines in staat is om de verschijnselen die wijzen op een histamine-intolerantie weg te nemen.
Daarnaast is het mogelijk om in het bloed de hoeveelheid DAO (één van de voornaamste enzymen die histamine afbreekt) en histamine te meten. Helaas is er vaak geen direct verband tussen de hoeveelheid DAO of histamine en de ernst van de symptomen die men ervaart.
Het reguliere onderzoek naar een allergie (in bloed of op de huid) heeft weinig zijn omdat er bij histamine intolerantie geen Ig-E antistoffen worden aangemaakt.

Het is van belang om niet alleen naar histamine-intolerantie te kijken als mogelijke oorzaak voor de vervelende symptomen, die iemand ervaart, maar ook naar echte voedselallergie, aandoeningen van de mestcellen, IBD (inflammatory bowel disease), coeliakie, fructose malabsorptie, SIBO (small intestinal bacterial overgrowth), colitis, etcetera.

Nadat andere ziekten zijn uitgesloten is het verstandig om een dieet te volgen waarbij histamine-rijke voeding wordt vermeden. Wanneer de symptomen grotendeels of helemaal verdwijnen na zo'n dieet kan men er vrij zeker van zijn dat sprake is van histamine-intolerantie.

Behandeling van histamine-intolerantie

Mocht sprake zijn van een onderliggende ziekte, dan dient deze eerst aangepakt te worden. Dat alleen al kan de histamine tolerantie verbeteren.
In het algemeen is het beter eerst te kijken naar een ander voedingspatroon omdat je dan zo min mogelijk medicijnen hoeft te nemen.
Bij de behandeling van histamine-intolerantie is het goed om voor een geïntegreerde aanpak te kiezen omdat histamine-intolerantie zelden de enige aandoening is.

Dieet: een histamine-arm dieet is de belangrijkste aanpak

Dit kan best een uitdaging zijn als iemand ook al een glutenvrij of een FODMAP-arm dieet volgt. In zo'n geval is professionele begeleiding nodig om te voorkomen dat er een tekort ontstaat aan voedingsstoffen.
De hoeveelheid histamine, die door iemand getolereerd wordt, varieert van mens tot mens en kan alleen door experimenteren worden bepaald.
Sommige mensen kunnen maar een heel beperkte hoeveelheid aan, terwijl anderen veel hoger hoeveelheden tolereren.

Het is wel belangrijk op te merken dat de tolerantie voor histamine toeneemt zodra onderliggende problemen worden aangepakt. Wanneer bijvoorbeeld voor IBS (irritable bowel syndrome) of SIBO (small intestinal bacterial overgrowth/bacteriële overgroei van de dunne darm) wordt behandeld, treden vaak ook minder verschijnselen op die bij histamine-overgevoeligheid horen.

Wanneer de periode is afgesloten waarin alle histaminerijke voeding is uitgebannen, kan men gaan experimenteren met het toevoegen van individuele levensmiddelen om te bepalen of dat levensmiddel wel getolereerd wordt, om zo vrij als mogelijk te kunnen leven.

Voeding, die men mag eten bij een histaminevrij eliminatiedieet

Eet zoveel mogelijk verse voeding
- vers vlees en vis (vermijd ingeblikt vlees of vis)
- vers fruit behalve aardbeien en citrusvruchten
- verse groenten behalve tomaten, spinazie en koolsoorten
- granen: rijst, maïs, havermout, sorghum en gierst
- olie: vrijwel alle oliesoorten

Histamine-rijke voeding

De hoeveelheid histamine in levensmiddelen hangt van een veelvoud aan factoren af, zoals opslag, rijpheid, kooktijd en de wijze waarop het verwerkt is.
Bepaalde levensmiddelen bevatten niet zo'n enorme hoeveelheid histamine, maar bevatten bepaalde stoffen, die bekend staan als histaminevrijmakers, die de histaminespiegel kunnen laten stijgen.

De lijst hieronder bevat levensmiddelen die als histaminerijk of histaminevrijmaker bekend staan. Dit is geen volledige lijst ook omdat het moeilijk is om betrouwbare gegevens te vinden over de histaminegehaltes van levensmiddelen.

In het algemeen geldt dat gefermenteerde en lang gerijpte levensmiddelen de meeste problemen veroorzaken

• alcohol: champagne, rode wijn, bier, witte wijn
• gefermenteerde of gerookte vis/vleessoorten: sardientjes, makreel, haring, tonijn, salami
• gepekeld of ingeblikte levensmiddelen: zuurkool, augurkjes, sojasaus
• gefermenteerde zuivel: yoghurt, kefir, karnemelk
• oude kaas: Parmezaans, Gouda, Zwitserse kaas, cheddar
• fruit: gedroogd fruit, aardbeien, citrusvruchten
• groenten: tomaten en tomatensaus, spinazie
• peulvruchten: kikkererwten, sojabonen, pinda's
• overige: kaneel, chocolade
• granen: tarwe
• histaminevrijmakers: citrusvruchten, papaja, ananas, noten, aardbeien, eiwit, additieven
• DAO-blokkers: alcohol, zwarte en groene thee

Slaap

7-8 uur slaap is voor iedereen een goed idee!

Zoek steun bij anderen

Gezondheidsperikelen en dieetbeperkingen kunnen een flinke uitdaging zijn en stress veroorzaken.
Zoek daarom steun bij anderen in je eigen familie, kennissenkring of ga online bij speciale gemeenschappen.
Vermijd mensen met negatieve energie, omdat dat het helingsproces vertraagt. 

Lichaamsbeweging

Alle soorten lichaamsbeweging zijn een goed idee. Probeer elke dag tussen 30 en 60 minuten te bewegen. Als je op een drukke dag maar aan een kwartier toekomt is dat nog altijd beter dan niets!

Ontspanning

Het belang van ontspanningstechnieken kan niet genoeg onderstreept worden. Ademhalingsoefeningen of speciale oefeningen waarbij je probeert de spieren zoveel mogelijk te ontspannen zijn gemakkelijk uit te voeren en gratis.
Yoga en meditatie zijn ook een goed idee. Ontspanning kan ook betekenen dat je boeken leest, tijd doorbrengt met vrienden of muziek speelt. 

Medicijnen

Denk aan antihistamines, hormonen (als zalf of in tabletvorm) en lotions tegen huiduitslag

Supplementen

De volgende middelen worden regelmatig ingezet: vitamine C, vitamine B6, zink, koper, magnesium, mangosteen, quercetine, DAO-promotoren en probiotica.

Boeken

Het kan handig zijn om gebruik te maken van een specifiek histamine-arm kookboek. Dan wordt het gemakkelijker om maaltijden te bereiden, vooral tijdens het eliminatiedieet wanneer men alle levensmiddelen met histamine vermijdt.