Hoe genees je een kater?

Heel wat mensen worden de dag na een feestdag, zoals Koningsdag of Bevrijdingsdag wakker met een kater vanwege overmatig alcoholgebruik.
Alom wordt aangenomen dat een van de hoofdoorzaken voor een kater uitdroging door vochttekort is, zullen velen, die niet helemaal laveloos dronken zijn voordat ze naar bed gaan nog een paar liter water drinken of trachten dat tenminste direct na het opstaan te doen.
Andere populaire anti-katermedicijnen zijn het drinken van een paar sterke koppen koffie en een hartig ei-ontbijt.
Zelf hoorde ik daags na Koningsdag het advies van een blogger om toast met honing te eten.
Dit is nog maar het topje van de ijsberg aan middeltjes tegen een kater.

Maar werken die middeltjes en zijn er andere, waar je nog niet bij stilgestaan had? 
Voor we daarop ingaan, is het wel zo handig om het over de kater zelf te hebben.

Symptomen van een kater

De 'kater' heeft ook een deftiger medische naam, te weten kveisalgia, wat is afgeleid van het Noorse woord 'kveis' wat het ongemak omschrijft na alcoholmisbruik en 'algia', het Griekse woord voor pijn.

Een kater kan de volgende nevenverschijnselen met zich meebrengen: zich beroerd voelen, hoofdpijn, overgevoeligheid voor licht en geluid, diarree, gebrek aan eetlust, trillerigheid, misselijkheid, vermoeidheid, versnelde hartslag en verhoogde bloeddruk, uitdroging, moeite om zich te concentreren, angstaanvallen, slaapproblemen en spierzwakte. Het meest algemeen zijn echter hoofdpijn, vermoeidheid en uitdroging. Trillerigheid komt het minst vaak voor.

Voor wie niet gewend is om te drinken, zijn 5 tot 7 glazen alcohol meestal genoeg om een kater te veroorzaken. Geoefende drinkers hebben meer nodig omdat ze een tolerantie opbouwen. Factoren die je sneller een kater doen bezorgen zijn het drinken op de nuchtere maag, slaapgebrek, overmatige lichaamsbeweging tijdens het drinken (dansen!), vochtgebrek voor het drinken en een slechte gezondheid.

Vreemd genoeg krijgen mensen pas een kater nadat de alcohol uit het bloed verdwenen is. Ofschoon er veel bekend is over de onmiddellijke gevolgen van het drinken van alcohol op het lichaam is er niet zo gek veel bekend over de kater zelf.
Dat is merkwaardig omdat bijna iedereen wel bekend is met de uiterst onaangename gevolgen die volgen op overmatig drinken en de manier waarop dit invloed heeft op het prestatievermogen van die dag.

Veel mensen denken dat uitdroging door vochttekort de voornaamste oorzaak is van een kater. Op basis van wat er momenteel bekend is over het biologische proces dat in het lichaam plaats vindt tijdens een kater, zal je andere conclusies trekken.

Hormonale veranderingen

In het lichaam treden belangrijke verschuivingen op voor hormonen, die betrokken zijn bij de regeling van de vochthuishouding, zoals vasopressine (antidiuretisch hormoon), aldosteron (bloeddruk) en renine, wat door de nieren wordt aangemaakt. De concentraties hiervan gaan allemaal omhoog.
Voor wat vasopressine betreft is dat precies het omgekeerde van wat tijdens alcoholgebruik gebeurt, dan wordt de aanmaak van vasopressine juist geblokkeerd, waardoor nieren vocht meteen naar de blaas afvoeren in plaats van het weer opnieuw in het lichaam op te nemen.
Zodoende verliest het lichaam veel sneller vocht dan normaal tot ongeveer 1 liter per 250ml alcoholische versnapering.
Dit verklaart waarom iemand die drinkt ook veel vaker naar het toilet moet. Daarbij worden ook mineralen zoals kalium en natrium versneld afgevoerd. Deze twee mineralen zijn belangrijk voor het goed functioneren van de zenuwen en spierweefsel.
Wanneer er te weinig kalium en natrium in het lichaam aanwezig is, zijn hoofdpijn, vermoeidheid en misselijkheid een mogelijk gevolg.
Bij het verwerken van de alcohol, raakt de lever ook een flinke hoeveelheid glycogeen (glucose opslag) kwijt.

Metabole veranderingen

Behalve op hormonaal niveau verandert ook heel wat in de stofwisseling. Eén ervan is de zogenaamde 'metabole acidose' , de medische term voor een te lage zuurgraad in het bloed door een overschot aan zure stoffen zoals lactaat, ketonlichamen en vrije vetzuren. Dit alles draagt er toe bij dat het effect van vochttekort nog heftiger aanslaat.

Een belangrijke giftige stof, wat in de lever ontstaat bij het afbreken van alcohol, is acetaldehyde. Voor het afbreken van alcohol zijn enzymen nodig en daarnaast ook veel glutathion, een cysteïne-bevattende antioxidant. Samen met enzymen, vormt glutathion, acetaat (het zout van azijnzuur).
Zolang er niet meer dan een paar glazen alcohol wordt gedronken of er veel tijd tussen zit, zal het tussenproduct acetaldehyde maar heel korte tijd in het lichaam verblijven en snel worden afgevoerd door de nieren.

Helaas is er maar een beperkte voorraad glutathion aanwezig in de lever. De lever raakt snel door haar voorraad heen als er grotere hoeveelheden alcohol worden genuttigd.
Tot er meer glutathion kan worden aangemaakt, zal een overmaat aan acetaldehyde ontstaan, waardoor het lichaam langer wordt bloot gesteld aan dit gif.
Vrouwen en oudere mensen hebben minder ontgiftingsenzymen en ook nog eens een kleinere glutathionvoorraad in de lever, wat verklaart waarom vrouwen sneller dronken zijn en ergere katers hebben en ook waarom ouderen klagen dat ze 'niet meer zoveel alcohol verdragen als toen ze jong waren'.

Glutamine en slaap

Door het drinken van alcohol zal de duur en kwaliteit van de slaap ook nadelig beïnvloed worden. De biochemische reden hiervoor is dat alcohol de glutamine-afgifte afremt. Nadat iemand stopt met drinken, zal het lichaam overcompenseren door meer glutamine aan te maken dan het nodig heeft.
Glutamine is een milde stimulant voor de hersenen, waardoor iemand moeilijker in slaap valt en niet de allerdiepste slaapfase bereikt.
Beroerd slapen is een belangrijke reden voor de overmatige vermoeidheid, die iemand met een kater treft.
Er wordt gedacht dat deze overcompensatie verantwoordelijk is voor trillerigheid, angststoornissen en een hogere bloeddruk.

Geïrriteerde maag

Omdat alcohol direct via de maag opgenomen wordt in het lichaam nog voor het de darmen bereikt, raakt de maagwand geïrriteerd.
Alcohol bevordert de afgifte van zoutzuur door de maag. Hierdoor wordt een signaal via de zenuwen naar de hersenen gezonden dat aangeeft dat er iets in de maag aanwezig is, wat het lichaam ziek maakt. Hierop zal het lichaam meestal reageren door over te geven omdat dit vaak de beste manier is om van ziekmakende stoffen af te komen.
Wie overgegeven heeft, zal zich op dat moment heel beroerd voelen, maar de hoeveelheid alcohol in de maag wordt daardoor wel verminderd. Meestal zal een kater hierna een stuk minder erg zijn, dan voor wie niet heeft overgegeven.
Het is goed mogelijk dat een geïrriteerde maag door een overmaat aan zoutzuur ook een van de oorzaken is van andere verschijnselen zoals diarree en gebrek aan eetlust.

Alcohol en hersenfunctie

Veel minder bekend is hoe alcohol ook het immuunsysteem aantast en dat in verband staat met de hersenfunctie.
Ofschoon je niet meteen aan het immuunsysteem denkt bij een kater, is dat echt wel zo. Het immuunsysteem en het centrale zenuwstelsel staan in nauwe verbinding met elkaar.
Na overmatige alcoholconsumptie, reageert het immuunsysteem door meer ontstekingseiwitten aan te maken zoals cytokines en gamma-interferon. Men neemt aan dat deze ontstekingseiwitten er de oorzaak van zijn dat een kater zo'n invloed op de hersenfunctie heeft zoals geheugenverlies en stemmingswisselingen.

Cytokines die elders in het lichaam worden aangemaakt, communiceren met de hersenen via de zogenaamde 'nervus vagus' (zwerfzenuw) en stimuleren in de hersenen zelf eveneens de aanmaak van cytokines. Cytokines blijken voor wat betreft de hersenfunctie zeer vergelijkbare effecten te hebben met die van een kater, waardoor wordt aangenomen dat het onderliggende proces gelijkaardig is.

Hersencytokines (interleukines en TNF) worden in verband gebracht met ziekteverschijnselen in het algemeen bij zowel mensen als (proef)dieren zoals (spier)zwakte, concentratieproblemen, gebrek aan eetlust, apathie, slapeloosheid.

Er zijn een aantal onderzoeken geweest die suggereerden dat uitdroging ook een oorzaak is voor een verminderde geheugenfunctie.
Wanneer men deze onderzoeken opnieuw tegen het licht hield bleek dat hier sprake was van uitdroging als gevolg van zware inspanning wat veel stress oplevert. Toen men het onderzoek herhaalde zonder dat er sprake was van extra stress, maar domweg door proefprsonen geen water toe te dienen, bleek dit geen nadelig effect te hebben op de hersenfunctie.
Klaarblijkelijk was het niet de uitdroging an sich maar stress wat leidde tot de aanmaak van cytokines en daardoor tot geheugenproblemen.

Problemen bij het bestuderen van katers

Wanneer we terugkeren bij de redenen waarom er zo weinig onderzoek gedaan is naar katers, zijn er een aantal redenen te bedenken.
Nog los van de ethische bezwaren, is het vrijwel onmogelijk om dubbelblind onderzoeken te doen aangezien het onmogelijk is de effecten van overmatige alcohol-inname en een kater niet te maskeren zijn of te imiteren met een placebo. 

Een ander probleem is dat die paar onderzoeken die er zijn, verricht zijn op jonge, gezonde mannen.
Het is inmiddels wel bekend dat vrouwen evenals ouderen anders reageren op alcohol en dus ook meer last hebben van een kater.

Om het nog ingewikkelder te maken zijn er ook externe factoren die het optreden en de ernst van een kater beïnvloeden: zo zijn daar de zogenaamde 'congeneren' oftewel stoffen, die eveneens in alcoholische drank aanwezig zijn en daar smaak en kleur aan geven.
Congeneren kunnen zowel van nature ontstaan door fermentatie (in wijn en bier) of opzettelijk worden toegevoegd, zoals in zoete likeurtjes en cocktails.
Hoe meer van zulke congeneren er aanwezig zijn, des te minder drankjes iemand kan verdragen voor men een kater krijgt. De kater zal ook heviger zijn dan bij drankjes die zulke congeneren niet bevatten.

Slaap is nog zo'n belangrijke invloed. Bij laboratoriumonderzoek krijgen deelnemers de kans om daarna gewoon een hele nacht te slapen, terwijl in het echte leven men meestal tot in de late uurtjes door blijft drinken, waardoor er minder slaaptijd over blijft.
Sommige van de nevenverschijnselen, zoals slaperigheid, die daags na overmatig drinken optreden zijn domweg het gevolg van een te korte nachtrust en slecht slapen en niet zozeer met de hoeveelheid alcohol, die genuttigd werd.

En zo zijn er meerdere factoren die een kater beïnvloeden. Anderzijds zijn het wel factoren die vrijwel steeds gelijktijdig gebeuren, zoals de hiervoor vermelde uitdroging en slaapgebrek. Andere factoren, die de hevigheid van een kater beïnvloeden zijn eetgedrag en roken.

Een interessant fenomeen is wel hoe katers amper invloed lijken te hebben op absentie. Toen een groot aantal werknemers [anoniem?] werd geïnterviewd over de relatie tussen katers en werkproblemen, bleken werknemers die aangaven regelmatig een kater te hebben, gemiddeld genomen niet vaker dan anderen zich ziek te melden. [Mijn aanname is dat deze werknemers bang zijn om de aandacht op zich te vestigen of zelfs om ontslagen te worden, wanneer ze zich te vaak ziek melden]
Het feit dat werknemers ondanks een kater toch gaan werken is wel verontrustend omdat een kater invloed heeft op je geestelijke vermogens en een fout soms enorme gevolgen kan hebben. [We horen dit uiteraard vrijwel dagelijks op het nieuws wanneer een dronken vrachtwagenchauffeur een vreselijk ongeluk of op zijn minst files veroorzaakt.]

38 anti-katermiddelen

Vanwege de sterk uiteenlopende nevenverschijnselen evenals het vermoeden dat zelfs de eerste mensen al dronken werden van spontaan gistend fruit, verklaart wel waarom er zo ongeloveloos veel volksmiddeltjes zijn.
Door het mechanisme en de aard van een kater te kennen, is het ook mogelijk te begrijpen wat voor middeltjes geschikt zijn en wat voor jou persoonlijk het belangrijkste kan zijn.

Bij deze een verre van volledige lijst van middeltjes en een korte verklaring en of het een Feit, Mythe danwel Onbeslist is .

M alcohol: nog meer alcohol laat je je misère vergeten, maar doet niets om de kater daadwerkelijk te verdrijven
F artisjok: stimuleert de aanmaak van glutathion en gal door de lever, maar 'geneest' een kater niet op korte termijn
O asperge: reinigt de nieren door het vochtafdrijvende ffect en zou ook de leverfunctie bevorderen
F aspirine en andere pijnstillers, waaronder een nat/koud washandje: vermindert de neveneffecten van hoofdpijn, maar mensen met een gevoelige maag kunnen aspirine beter moeten oppassen bij het innemen van aspirines
F B-vitamines en meer specifiek vitamine B1 (thiamine) : assisteren bij het ontgiftingsproces in de lever
F banaan (kiwi evenals kiwi en bottenbouillon): bron van kalium en andere voedingsstoffen
O bernagie-olie: anekdotisch bewijs uit o.a een niet statisch significant onderzoek waarbij gemeld wordt dat katers minder ernstig zijn bij inname van bernagie-olie als preventief middel
F betaïne (ofwel trimethylglycine, TMG): vermindert de gevolgen van maagklachten als gevolg van overproductie van zoutzuur
F C-vitamine: beschermen spieren tegen schade van acetaldehyde
F cafeïne/koffie: geeft energie bij slaperigheid
F cayennepeper: natuurlijke stimulant en pijnstiller
F chlorella: bron van antioxidanten, B-vitamines en mineralen (kennelijk bevestigd door Japans onderzoek als effectief middel)
F cysteïne (o.a. van NAC): bouwsteen voor glutathion wat voor het ontgiftingsproces nodig is
F douchen: verbetert gevoelens van welbehagen en maakt je wakker
F eieren: bron van cysteïne
F fruit en vruchtensap: bron van fructose/sucrose wat leverglycogeen aanvult
F gember: bestrijdt maagklachten
O gerstegras: natuurlijke bron van SOD, het antioxidant enzym
F ginseng (groene thee en rhodiola): milde stimulantia, die je energieker laten voelen
F glidkruid (skullcap): natuurlijk ontstekingsremmend middel
O glutamine : repareert een beschadigde maagdarmkanaal en vult glutaminevoorraad aan, maar heeft geen direct effect op een kater
F glutathion: vult de voorraad glutathion weer aan in de lever
F honing, milkshakes, suiker en sportdrankjes: net als bij fruit vult het leverglycogeen en mineralen aan
F kool: een van de oudste middeltjes, die al door de Griekse arts-filosofen werd aanbevolen is het eten van rauwe of gefermenteerde (zuur)kool. Men dacht destijds dat kool de natuurlijke 'vijand' was van wijn. Een moderne verklaring is dat kool(sap/soep) maagpijn vermindert, bloedsuikerverlagend werkt en naar verluidt in staat is om acetaldehyde te absorberen en hoofdpijn bestrijdt.
F lichaamsbeweging en frisse lucht: meer zuurstof en betere doorbloeding evenals de aanmaak van endorfines laat je beter voelen en versnelt de stofwisseling
F mango: versnelt de omzetting van acetaldehyde in acetaat
F mariadistel: stimuleert aanmaak van glutathion
F MSM (methylsulfonylmethaan): ontstekingsremmend middel dat ook verlichting geeft bij spierpijn
F multivitamines: aanvulling vitamines en mineralen, geen echt anti-katermiddel maar altijd nuttig
M nierdialyse: dure en onnodige methode om alcohol sneller uit het lichaam te verwijderen
M norit (actieve kool): neutraliseert gifstoffen, maar is nutteloos bij een kater aangezien het om een ander soort vergiftiging gaat
M sex: doet niets tegen een kater, maar laat je wel beter voelen
F stilte en duisternis: bij een kater hoort ook overgevoeligheid voor licht en geluid, dus het is wel zo prettig om geen luide muziek af te spelen en de ramen te verduisteren en als je toch naar buiten gaat, een zonnebril op te doen.
F slaap: om de verloren uurtjes slaap in te halen
O succinaat (barnsteenzuur), o.a. aanwezig in augurkjes en kool(sap): succinaat wordt in levensmiddelen vaak toegepast als zuurteregelaar. Het zou ook kunnen helpen om de bloed-pH te stabiliseren. Het is ook een lichaamseigen stof, die ontstaat in de citroenzuurcyclus.
M toast (en meer specifiek verbrande toast): wordt verward met actieve kool, wat bij acute vergiftiging wordt toegepast, maar is volstrekt nutteloos en kankerverwekkend bovendien als het om verbrande toast gaat.
F vet en junkfood: werkt eigenlijk alleen preventief omdat vet en voedsel de maaglediging vertraagt. In Griekenland schijnt het de gewoonte te zijn om na elk drankje wat olijfolie te slikken. Dit verkaart ook het gebruik van met olijfolie doordrenkte tapas.
Een interessant fenomeen is dat wie alcohol drinkt, daarna veel meer trek in junkfood krijg. Dat zou veroorzaakt worden door een hogere aanmaak van galanine, een lichaamseigen neuropeptide.
F water: om uitdroging tegen te gaan. Werkt het beste als het voor en tijdens het drinken van alcohol wordt ingenomen omdat het voorkomt dat je te snel veel alcohol drinkt. Idealiter drink je ook nog veel water voordat je naar bed gaat om je minder uitgedroogd wakker te laten worden

Conclusie

Uiteraard kan je het beste helemaal niet dronken worden, zodat je ook niet wakker wordt met een kater!
Maar als je toch van plan bent om te gaan drinken, kan je het beste van te voren een stevige maaltijd eten en ervoor zorgen genoeg water gedronken te hebben.
Wanneer je drinkt, wissel dan alcoholische drankjes af met niet-alcoholische drankjes, maar ga niet te veel verschillende alcoholische drankjes nuttigen zodat je niet zoveel nevenproducten (congeneren) van alcoholvergisting binnen krijgt.
Drink na een drinkgelag opnieuw veel water en neem een aspirientje of een andere (natuurlijke) pijnstiller in.
Zodra je wakker wordt doe je er goed aan om een stevig ei-ontbijt te eten en kalium-rijk fruit (banaan, mango) of aardappels te eten, maar eet niet zoveel vet dat je maag er door van streek raakt.

En.. als je dacht dat je rode wijn moet drinken omdat het zo gezond is? Zeker is rode wijn gezond, maar niet-alcoholische rode wijn of rode druivensap, wat ik persoonlijk veel lekkerder vind, is nog veel gezonder!