Menstruatie: het laatste taboe voor vrouwen? Theorieën over de historische achtergrond van het stigma op menstruatie.

Menstruatie: Het laatste taboe voor vrouwen?

Waarom noemen we het 'beestje' niet gewoon bij de naam, maar gebruiken uitdrukkingen zoals 'opoe is op bezoek' of de 'regels' bij menstruatie? Dat we zulke vage taal gebruiken heeft een doel. Namelijk dat we op een nette manier kunnen praten over een onderwerp dat als taboe wordt beschouwd.

Het stigma op menstruatie zou je kunnen beschouwen als een vorm van vrouwenhaat. Door het taboe op het fenomeen menstruatie worden we geconditioneerd te denken dat het iets is wat verborgen moet worden en schaamtevol is. Door het niet bij de naam te noemen, wordt het idee nogmaals bevestigd dat het ook niet bij de naam hóórt te worden genoemd.
Hebben we altijd al besmuikt gesproken over de menstruatie? Waar komen die codewoordjes vandaan en hoe zijn ze ontstaan? Werd menstrueren altijd al als iets negatiefs bezien?

Het gebruik van codewoorden en het taboe rondom menstruatie is al oeroud. Daarentegen wordt de menstruatie niet in alle samenlevingen als iets onreins gezien.
Zinsneden over de menstruatie vindt men o.a. terug in de koran en de bijbel, bijv in Leviticus 15

“…wanneer bij een vrouw bloed uit de schede vloeit, duurt de periode van onreinheid zeven dagen. Ieder die haar gedurende deze periode aanraakt is tot de avond onrein. Alles waarop ze tijdens haar menstruatie ligt of zit, wordt onrein. Ieder die haar bed aanraakt, of iets waarop ze gezeten heeft, wordt tot de avond onrein. Wanneer een man gemeenschap met haar heeft, zodat hij met haar bloed in aanraking komt, blijft hij zeven dagen onrein. ” Leviticus 15

Men denkt wel dat het taboe op de menstruatie al heel lang bestaat, nog voor de landbouw werd uitgevonden en zelfs nog voordat onze taal zich volledig ontwikkelde.

Immers, vrouwen menstrueerden al ver voor de taal ontstond. Voor de primitieve mens draaide het hele leven rond overleven, voortplanting en biologische functies: geboorte, dood, sex en de jacht. Deze elementen waren van cruciaal belang bij het ontstaan van taal. Dat is precies waar antropologen hun onderzoek doen naar het taboe op menstruatie: bij het kruispunt van evolutie, gedrag en biologie.

Uitzondering op de regel

Terwijl vrijwel overal op de aarde, menstruatie als een negatief iets wordt bezien, zijn er uitzonderingen. In enkele samenlevingen wordt menstruatie als iets positiefs gezien.
In sommige jager-verzamelaar-samenlevingen wordt menstruatie als een krachtig, helend en heilig verschijnsel gezien. Opmerkelijk is wel dat bij deze samenlevingen er ook meer gelijkwaardigheid is tussen beide seksen.

Bepaalde gebruiken en gewoontes rondom de menstruatie kunnen een methode zijn om de zelfstandigheid van de vrouw te benadrukken en om haar de kans te geven zich tijdelijk terug te trekken uit het arbeidsproces.
Bij een stam in Zaïre is de grootste grashut bedoeld voor vrouwen, die daar voor het eerst zullen menstrueren en ze worden daarbij vergezeld door andere meisjes en vrouwelijke familieleden. In die samenleving wordt de menstruatie gezien als iets heiligs en gezegend door de maan.
In oeroude Egyptische medische bronnen wordt voor menstruatie hetzelfde woord gebruikt als voor “zuivering”. Uit menstruatiebloed werden zalfjes vervaardigd, waarmee het uitblijven van menstruaties wordt 'genezen'.

Waar komt het taboe vandaan?

Over waar het taboe op menstruatie vandaan komt en waar het toe dient wordt al heel erg lang gefilosofeerd. Freud beweerde dat het veroorzaakt werd door onze angst voor bloed.
Een vrouwelijke antropoloog meende in 1972 dat het taboe ontstond als een soort van primitieve geboortecontrole, namelijk door de hoeveelheid sexueel contact te beperken op basis van het stigma op "onreinheid". [YvdH: dat is onzin, omdat vrijwel alle vrouwen onvruchtbaar zijn tijdens de menstruatie, maar tot vandaag de dag geloven sommigen hierin, oa. omdat veel zoogdieren juist wel vruchtbaar zijn als ze vocht afscheiden]
Later in 2000 werd bedacht dat het taboe kon zijn ontstaan als gevolg van jaloezie bij mannen op het vermogen van vrouwen te baren en dat daarom een stigma ontstond op menstruatie en dat mannen daarom de drang voelden vrouwen te domineren om zo te compenseren voor de macht van vrouwen op het gebied van voortplanting.
Al deze theorieën worden gekenmerkt door de cultuur en het gedachtengoed van de tijd, waarin ze zijn bedacht en gaan uit van een negatief oordeel over menstruatie.
Men dacht zelfs dat het taboe op menstruatie ontstond vanwege de giftige, ziekteverwekkende eigenschappen van menstruatiebloed.
Tot in de vijftiger jaren van de vorige eeuw hadden wetenschappers zelfs het idee dat er een stofje met de naam menotoxine in menstruatiebloed aanwezig was, wat deze ziekteverwekkende eigenschap had.
Nadat dieren die waren geïnjecteerd met menstruatiebloed overleden, werd dat geweten aan dit stofje en niet aan bacteriële verontreiniging. Uiteindelijk duurde het tot eind jaren 50 voor deze theorie eindelijk ontkracht door te bewijzen dat na het behandelen van de proefdieren met  antibiotica, deze het inspuiten met menstruatiebloed wél overleefden. 

Er is ook de theorie dat het taboe op menstruatie centraal staat bij de oorsprong van een patriarchale samenleving.
In 1991 publiceerde de antropoloog Chris Knight een baanbrekend boek "Bloedbanden: Menstruatie en de oorsprong van cultuur.
De theorieën van Knight zijn controversieel maar wel heel spraakmakend en tot de verbeelding sprekend omdat hij zo diep graaft om te komen tot de bron van het stigma rondom menstruatie.

Het is de overtuiging van Knight dat het taboe rondom menstruatie van origine ontstond in een matriarchale saenleving, waar vrouwen de baas waren. Vouwen zouden zelf het taboe hebben gecreëerd door de tijd rondom de menstruatie te bestemmen tot een tijd dat hun lichaam heilig was en niet kon worden aangeraakt. Later pas werd dit taboe op het aanraken van het lichaam opgevalt als iets negatiefs wat de vrouwelijke kracht benadeelde in plaats van verhief.

Samenvallen met de nieuwe maan

Een lastig punt is wel dat de theorie van Knight staat of valt met het samenvallen van de menstruatie bij de primitieve mens met de maanfases. Dat komt in de moderne tijd zelfs bij primitieve jager-verzamelaars-samenlevingen niet voor.
Toch klopt het wel dat de gemiddelde lengte van de menstruatiecyclus bijna precies gelijk is aan die van een maancyclcus, namelijk 29,5 dag.
Ter vergelijking duurt de cyclus bij onze naaste verwanten, de chimpansees en bonobo's respectievelijk 36 en 40 dagen. Wetenschappers zijn het er nog steeds niet over eens waarom de menstruatiecyclus bij mensen zo precies samenvalt met de maancyclus en evenmin waarom het originele bijwoord voor menstruatie vrijwel altijd verwijst naar de maan.
De theorie van Knight wordt aldus worden uitgelegd: de mogelijke oorsprong van specifieke praktijken rondom de menstruatie en hoe deze in verloop van tijd zo enorm kan zijn veranderd.
Knight's theorie begint bij het uitleggen van de jachtgewoontes van de oeroude jager-verzamelaars.

Toen Homo habilis, de voorvader van Homo sapiens twee miljoen jaar geleden rondwandelde in AFrika, leefden ze samen met grote katachtigen: leuwen, sabeltandtijgers en andere grote roofdieren, die in de nacht een veel beter gezichtsvermogen hebben dan (oer)mensen.

Om te gaan jagen in een maanfase waarin er maar weinig maanlicht is, is veel gevaarlijker dan wanneer het volle maan is en de omgeving veel beter wordt verlicht.
Toen de mens nog maar net ging jagen , schoot er niet veel vlees over voor de vrouwen en de kinderen. Althans zo gaat het bij chimpansees nu nog steeds: als chimpansees gaan jagen, verzamelen de mannetjes zich rondom de prooi en eten vervolgens al vechtend om het beste stukje alles ter plekke op. Zodoende blijft er niets over voor de achtergeblevenen in het kamp die op andere manieren hun eiwitrijke kostje bij elkaar moeten scharrelen.

Daarentegen is het zelfs bij de primitieve jager-verzamelaarsgemeenschappen in Afrika de vaste gewoonte dat jagers terugkeren naar het basiskamp met de hele prooi en dat het dan vervolgens aan de vrouwen wordt overgelaten om deze gelijkelijk te verdelen.

Volgens Knight speelden vrouwen een belangrijke rol in de veranderde gewoonte waarbij niet langer een prooi ter plekke werd verorberd maar deze terug werd gebracht naar het basiskamp. Met als voordeel dat dit minder gevaar opleverde en eveneens dat ook degene, die niet meeging op de jacht in de buit mee kon delen
In die tijd zouden vrouwen zich tijdens de nieuwe maan (wanneer er weinig licht is) hebben afgezonderd van de mannen, een gewoonte waar in sommige jager-verzamelaarsgemeenschappen nog steeds wordt vastgehouden.
In deze periode zouden mannen en vrouwen geen geslachtsgemeenschap hebben en zouden mannen zich in plaats daarvan zich volledig richten op de komende vollemaansjacht. Mannen waren er van overtuigd dat de vrouwen allemaal tegelijk menstrueerden in deze periode. [YvdH: van vrouwen die in een hecht verband samenleven zoals in een klooster of internaat, is bekend dat ze vaak tegelijk gaan menstrueren, maar dat staat (tegenwoordig in elk geval) los van de maanfase]

Vervolgens keerden mannen na de risicovolle jacht terug met voedsel en alle gedane moeite van het voorbereiden op en deelname aan de jacht tot en met het terugbrengen van de buit werd hierna beloond. Mannen en vrouwen leefden niet langer gescheiden van elkaar en men vierde feest door veel te eten en met elkaar te vrijen.
Het is een vrij geloofwaardige theorie die Knight opwerpt, een theorie gebaseerd op de cyclische synergie van maanlicht, het licht van het vuur, voeding en gedrag waardoor het evolutionair bezien lonend is om de menstruatie-cycli van de vrouwen in zulke samenlevingen samen te laten vallen.

Doordat vrouwen bij elkaar kwamen en mannen dan de omgang ontzegden, werd bloed een extra krachtig cultuursymbool. Het zou best zo kunnen zijn dat het taboe rondom menstruatie een heel andere lading had dan vandaag de dag.
Menstruatie werd geassocieerd met macht, met een succesvolle jacht en het bloed van prooidieren. Dit 'taboe' op bloed zou dan ook van toepassing zijn op het bloed van de prooidieren, waardoor mannen het niet zouden wagen om de gedode prooi op te eten tot het hele dier inclusief het bloed zou worden teruggebracht naar het kamp en het bloed eerst zou worden verwijderd.

Een bepaalde stam in zuidelijk Afrika, de Ju’hoansi vertellen elkaar verhalen over mannen, die door olifanten werden gedood als ze niet gehoorzaamd hadden aan het taboe rondom de menstruatie en dat een man, die gaat jagen terwijl zijn partner menstrueert kan worden aangevallen of waarvan de jacht domweg gedoemd is te mislukken.

Hoe een gewoonte die tot voordeel diende van de vrouwen ineens veranderde

Als het originele taboe rondom de menstruatie ertoe diende om de vrouwen machtiger te maken, hoe kan het dan ooit zij veranderd?
Volgens Knight kwam dit zodra er grote prooidieren steeds schaarser werden. Wanneer het aantal leden van de stam in aantal toenam en het aantal grote dieren in aantal verminderde, was éénmaal per maand op jacht gaan niet meer genoeg om de hele stam te voeden.
In plaats daarvan moest er gejaagd worden op kleinere prooidieren, meer wortels worden opgegraven en werd het ook noodzakelijk om dagelijks het kostje bij elkaar te scharrelen. Zodoende was bleef ook steeds minder tijd over voor de traditionele afwisseling van werk en spel en alle tradities en gewoontes die daar aan verbonden waren.

Doordat er niet meer alleen bij volle maan gejaagd werd, verviel het evolutionaire nut van het gezamenlijk menstrueren tijdens dezelfde maanfase. Zodoende was er voor vrouwen ook geen specifieke biologische reden meer om zich gezamenlijk af te zonderen en langzamerhand deden vrouwen dat ook niet meer, waardoor ook de unieke solidariteit tussen vrouwen op basis van hun gelijkgeschakelde menstruatiecyclus kwam te vervallen.

En vervolgens gebeurde er volgens Knight iets heel merkwaardigs. "in heel veel samenlevingen begonnen mannen het hele ritueel van vrouwen rondom de menstruatie te kopiëren. Ze zorgden ervoor dat ze zelf gingen bloeden door sneetjes te maken in hun penis (of in hun oren, neus, of armen) en de mannen plengden vervolgens het bloed, waarbij ze soms enorm veel bloed verloren."

De menstruatiehut (de verzamelruimte was voor vrouwen die gezamenlijk menstrueerden) werden vervolgens geclaimd door mannen, die hun eigen beter te synchroniseren mannelijk bloedritueel gingen uitvoeren.
De voormalige vrouwenhutten werden mannenhutten waar vrouwen werden geweerd en ze kregen vervolgens de naam "mannenhuis" of "tempel".

En deze verandering is het kernpunt van alle patriarchale religies over de gehele wereld. Waar ook ter wereld zich deze tempels en kerken zich bevinden, bij het jodendom, christendom , zijn er overal mannenhutten, die door mannen beheerd en gedomineerd worden. Zelfs ver nadat de mensheid overging op de landbouw bleef dit mannelijk bloedingsritueel bestaan.

Dit nieuwe gebruik veranderde de wijze waarop gedacht en gehandeld werd over het menstruatieproces in de extreem patriarchale culturen van de Romeinen, de Grieken en alle daarna komende reliegies tot en met vandaag de dag in de moderne westerse samenleving.

Ter verduidelijking, de periode waarin vrouwen de overhand hadden moet zo'n 2 miljoen jaar geleden zijn geweest ten tijde van de Homo habilis tot zo'n anderhalf miljoen jaar geleden toen het vuur meer en meer werd gebruikt en zo'n 1 miljoen jaar geleden toen men ook dagelijks begon te koken. Het grote wild werd pas schaars sinds de laatste grote IJstijd.

"Aan de basis van elke wereldreligie vinden we 1 fundamenteel idee. Sommige dingen zijn heilig. En als het menselijk lichaam dat niet is, dan is niets heilig" zegt Knight. "Bloed was een symbool voor de heiligheid van het lichaam. De paradox is dus dat juist datgene wat vrouwen bevoordeelde tijdens de evolutie, ineens wordt ervaren als het zwakste punt van een vrouw en wat haar krachteloos maakt. "
We zulllen het nooit precies weten hoe het negatieve taboe rondom menstruatie precies tot stand kwam.

Uiteraard riep deze theorie van Knight en zijn aanhangers veel discussie op en zijn er nog veel twistpunten. Zowel het synchroon lopen van de menstruatie of het juist uiteenlopen van de cycli heeft zijn eigen evolutionaire voordelen.
Op basis van wetenschappelijk onderzoek meent men te kunnen aantonen dat er door het synchroon lopen van cycli, de onderlinge wedijver tussen vrouwen minder werd en er daardoor meer genetische diversiteit ontstond.
Maar heel erg veel bewijs is er niet voor het synchroon lopen van menstruatie-cycli, noch bij mensen noch bij zoogdieren en de theorie wordt daarom in twijfel getrokken.

Slotopmerking

Wel is duidelijk dat deze theorie van Knight over het belang van menstruatie voor matriarchale samenlevingen wordt beschouwd als het belangrijkste werk over de menselijke sociale organisatie. En tot dusver is zijn boek ook het enige werk dat dit taboe uitgebreid beschrijft.

Het is wel duidelijk dat het nog lang zal duren voor we openlijk over menstruatie zullen durven praten omdat het taboe er nog in geramd is. Het zit diep in onze cultuur, geloof en geschiedenis verankerd en onze samenleving heeft zich daarom heen gevormd.
Om de menstruatie uit dat taboe te halen, daar is een fundamentele verandering van het systeem voor nodig.
Tot die tijd blijft het helaas een onderwerp waar besmuikt over gelachen wordt ipv serieus gediscussieerd en veel vrouwen durven er ook niet voor uit te komen, zelfs wanneer ze veel ongemak ondervinden in deze minder fijne fase van de maand.

Wie meer wil weten kan het boek hier bestellen.

Get every new article on your mail