Hoe normaal zijn botafwijkingen in de ruggengraat of voeten? 

Een kennis van me verzuchtte een paar dagen geleden dat ze opnieuw een paar sandalen moest terugsturen omdat ze haar teveel pijn deden bij het dragen wegens een opstaande rand. Daarop werd ze aan alle kanten getroost en van advies voorzien waarna bleek dat ze de meeste merken al had geprobeerd, waarbij de meesten helaas bijna even onverdraagbaar te zijn. Ze bleek net als ik een botafwijking aan de voet te hebben wat medisch gezien 'hallux valgus' heet waardoor je bijkans veroordeeld wordt om óf alleen sandalen óf gymschoenen met een brede voorvoet te dragen. Zij had bovendien ook nog eens artrose in de voet, waardoor je echt een 'prinses op de erwt' wordt.

Dat ongeluk heb ik dan niet, bij mij zit de artrose in de heup, wat me vaak doet verzuchten hoe blij ik ben dat ik als jongere al veel gereisd heb, zodat ik nu de 'huismus' uit kan hangen, aangezien zowel staan als lopen pijnlijk kan zijn.

Mijn lief heeft dan weer een ander probleem, hij moet altijd extra oefeningen doen voor zijn rug, aangezien er een lichte kyfose zit in zijn bovenrug (en dientengevolge een lordose in de onderrug).

Nu dacht ik altijd dat hij daarin een uitzondering vormde, maar wie schetst mijn verbazing toen ik las dat botafwijkingen bijna eerder de norm dan een uitzondering vormen, althans bijna niemand zou een perfect gevormde ruggengraat of botstructuur hebben.


Kortom, laten we eens duiken in het fenomeen 'botafwijkingen' en zien wat er allemaal voor varianten van zijn met een nadruk op afwijkingen in de ruggengraat en de hallux valgus.

Hoe normaal zijn ruggengraatafwijkingen?

Ruggengraatafwijkingen, zoals scoliose, kyfose en lordose, zijn niet ongewoon en kunnen om verschillende redenen optreden, waaronder aangeboren afwijkingen, leeftijdsgebonden degeneratie, ziekteprocessen of idiopathische oorzaken.

Scoliose, een abnormale zijwaartse kromming van de ruggengraat, is het meest voorkomende type ruggengraatafwijking.
Het kan mild zijn en geen symptomen veroorzaken, of het kan ernstig zijn en leiden tot pijn, fysieke misvorming en in sommige gevallen orgaanschade.
De meeste gevallen van scoliose zijn echter mild en vereisen geen behandeling.

Kyfose, een overdreven achterwaartse kromming van de bovenrug, en lordose, een overdreven voorwaartse kromming van de onderrug, zijn ook veelvoorkomende ruggengraatafwijkingen.
Kyfose kan het gevolg zijn van leeftijdsgebonden degeneratie of compressie van de ruggengraat, terwijl lordose kan worden veroorzaakt door obesitas, overmatige kyfose of spondylolisthesis.

Vroegtijdige detectie van afwijkingen is belangrijk voor succesvolle diagnose, behandeling en resultaten.
Diagnostische tests zoals röntgenfoto's, EOS-beeldvorming en MRI kunnen helpen bij het identificeren en meten van de mate van kromming van de wervelkolom.

Behandelingsopties voor botafwijkingen omvatten niet-chirurgische methoden zoals medicijnen, fysiotherapie en korsetten, evenals chirurgische ingrepen voor ernstige gevallen.
Het doel van de behandeling is om pijn te verlichten, verdere progressie van de kromming te voorkomen en de kwaliteit van leven van de patiënt te verbeteren.

Samenvattend, ruggengraatafwijkingen komen relatief vaak voor en kunnen sterk variëren in ernst en impact op het dagelijks leven.
Vroegtijdige detectie en passende behandeling kunnen helpen om deze aandoeningen effectief te behandelen.

Definitie van ruggengraatafwijkingen

De ruggengraat of wervelkolom bestaat uit een elegante stapel wervels en schijven, die recht van voren lijken en gebogen van opzij, om het lichaam rechtop en het hoofd recht te houden. Een abnormale kromming in uw ruggengraat, zoals scoliose of kyfose, staat bekend als een wervelkolomdeformiteit. Het kan de mogelijkheid van uw wervelkolom om zijn werk te doen beïnvloeden, wat leidt tot pijn, neurologische problemen en mobiliteitsproblemen.

Ruggengraatafwijkingen kunnen om een ​​breed scala aan redenen optreden, waaronder geboorteafwijkingen, veroudering en degeneratie, tot trauma.

Wanneer de wervelkolom zwak of misvormd wordt, reageert de rest van het lichaam. Spieren spannen zich, longen pompen harder en eenvoudige functies (zoals lopen) worden moeilijk

Wat zijn ruggengraatafwijkingen?

Alle ruggengraatafwijkingen omvatten problemen met de kromming of rotatie van de wervelkolom. Veelvoorkomende ruggengraatafwijkingen bij volwassenen zijn scoliose, kyfose en lordose.

Kyfose houdt in dat de bovenrug naar voren kromt. De aandoening kan de vorm van een bult creëren.
Lordose staat ook bekend als holle rug. Dit is een misvorming van de onderrug, waarbij deze naar binnen in plaats van naar buiten kromt.
Scoliose is een frontale misvorming waarbij de wervelkolom, wanneer deze recht van voren wordt bekeken, naar links of rechts kromt. Deze kromming eindigt normaal gesproken op hetzelfde moment dat het skelet stopt met groeien, maar bij volwassenen kan de kromming nog steeds licht toenemen, vaak als gevolg van degeneratie van de tussenwervelschijf.

Wat zijn de symptomen van een misvorming van de wervelkolom?

De symptomen verschillen, afhankelijk van het type misvorming. Ze kunnen de vorm aannemen van:

• Pijn. Bij scoliose kan deze pijn optreden in de bovenste wervelkolom en de ribben.
• Gevoel van onevenwicht of moeite met lopen of staan. Wanneer de wervelkolom niet in de juiste uitlijning staat, geldt dat ook niet voor het lichaam en het hoofd.
• Zichtbare kromming (gebogen). Bij kyfose kan met name de buitenste kromming in de bovenrug zichtbaar zijn. Bij scoliose kan het ene schouderblad of de heup hoger lijken dan het andere.
• Geen symptomen. Bij sommige patiënten met milde misvormingen veroorzaken de krommingen mogelijk geen symptomen.
• Wanneer deze wervelkolommisvormingen leiden tot pijn of uw vermogen om dagelijkse activiteiten uit te voeren beïnvloeden, of als ze disfunctie van het ruggenmerg/zenuwwortels veroorzaken, kan behandeling (chirurgisch en/of niet-chirurgisch) vereist zijn.

Hoe worden ruggengraatafwijkingen gediagnosticeerd?

Om een ​​ruggengraatafwijkingen te diagnosticeren, zal een specialist een lichamelijk onderzoek uitvoeren en röntgenfoto's van de wervelkolom bestellen. Tijdens een onderzoek zal de arts de patiënt meestal vragen om in een paar posities te gaan staan, zoals een vooroverbuiging, om de wervelkolom te observeren terwijl deze beweegt. Om te zien of er een onderliggende oorzaak is van de kromming, kunnen magnetische resonantiebeeldvorming (MRI) of computertomografie (CT)-scans worden aanbevolen om de interne structuur van de wervelkolom en het omliggende gebied te analyseren.

Wat zijn de behandelingen voor ruggengraatafwijkingen?

Om ruggengraatafwijkingen te behandelen, proberen artsen pijn te verlichten, de belasting van de wervelkolom te verlichten, verslechtering van wervelkolomstructuren zoals schijven en wervels te voorkomen, de ademhaling te vergemakkelijken als de longen zijn aangetast en het uiterlijk van de misvorming te verminderen.
Wanneer artsen de beste aanpak bepalen, overwegen ze of een wervelkolommisvorming stabiel of instabiel is.
Interventie is mogelijk niet nodig als de misvorming niet vordert en de symptomen geen probleem vormen voor de patiënt. In deze gevallen zullen specialisten de kromming in de gaten houden en indien nodig behandelen.
Er zijn ook verschillende methoden van fysiotherapie om wervelkolommisvormingen te behandelen door de wervelkolom te helpen heroriënteren en de voortgang van de kromming te vertragen.

Wanneer is een operatie aan de ruggengraat noodzakelijk?

Een operatie wordt uitgevoerd als de kromming symptomatisch uw organen samendrukt of als de kromming blijft vorderen of als de pijn ernstig wordt en niet reageert op medische en conservatieve zorg. Bij een wervelkolomoperatie wordt de wervelkolom gemobiliseerd en rechtgezet en wordt er vervolgens instrumentatie met een wervelkolomfusie geplaatst om de wervelkolom in de nieuwe positie te houden en verdere progressie van de kromming te voorkomen.
Neurochirurgen gebruiken een combinatie van schroeven, staven en botten (uit een ander deel van het lichaam) om de groei van nieuwe botten in betere posities te stimuleren.
Patiënten kunnen binnen twee maanden van deze operatie herstellen.

Wat zijn de risicofactoren voor ruggengraatafwijkingen?

Veel gevallen van scoliose hebben geen identificeerbare oorzaak. Er zijn een paar bekende genetische aandoeningen die iemand een risico kunnen geven op het ontwikkelen van scoliose, waaronder cerebrale parese, spierdystrofie en achondroplasie, een aandoening die het kraakbeen aantast.

Bij kyfose zijn de risicofactoren een slechte houding en fracturen als gevolg van osteoporose of letsel.

Osteoporose is ook een risicofactor voor lordose. Afglijdende wervels en obesitas kunnen ook de aandoening veroorzaken.

Worden ruggengraatafwijkingen bij kinderen, volwassenen en ouderen anders behandeld?

Kinderen en volwassenen worden anders behandeld. Bij de behandeling van kinderen met ruggengraatafwijkingen worden vaak niet-chirurgische behandelingen gekozen, omdat de botten van kinderen nog in ontwikkeling zijn.
Een brace kan bijvoorbeeld de groeiende wervelkolom van een kind in de juiste positie brengen. Bij volwassenen zou dezelfde behandeling minder effectief zijn, omdat de wervelkolom al stijf is in zijn positie.

Bij oudere volwassenen kan osteoporose, als de onderliggende oorzaak van de misvorming, worden behandeld met calcium, hormoonvervangingstherapie of gewichtdragende oefeningen.
Een brace is een andere niet-chirurgische optie voor volwassenen. Het zal de positie van de wervelkolom niet veranderen, maar het kan druk en pijn verlichten. Inlegzooltjes kunnen ook helpen rugpijn te verminderen als de benen zijn aangetast door de veranderende vorm van de wervelkolom.

Hoe normaal zijn voetafwijkingen zoals hallux valgus?

Hallux valgus ofwel een voetknobbel is een van de meest voorkomende voetafwijkingen en treft een aanzienlijk deel van de bevolking.
Het wordt gekenmerkt door de laterale afwijking van de grote teen en de mediale afwijking van het eerste middenvoetsbeentje, wat leidt tot een benige bult aan de basis van de grote teen.
De aandoening komt vaker voor bij vrouwen, met een verhouding van 15:1 vergeleken met mannen.

Hoewel de exacte oorzaak van hallux valgus niet volledig wordt begrepen, wordt aangenomen dat het wordt beïnvloed door een combinatie van genetische factoren, schoeisel en voetmechanica.
Genetische aanleg speelt een belangrijke rol, aangezien meer dan 70% van de mensen met hallux valgus een biologische ouder heeft die ze heeft gehad.
Bovendien kan het dragen van strakke, smalle of hoge hakken de aandoening verergeren of bijdragen aan de ontwikkeling ervan.

Hallux valgus kan variëren in ernst, waarbij hoeken groter dan 15° als abnormaal worden beschouwd en hoeken van 45-50° als ernstig worden beschouwd.
De misvorming is vaak progressief en kan leiden tot pijn, stijfheid en moeite met het dragen van bepaalde soorten schoenen.

Samenvattend, voetafwijkingen zoals hallux valgus komen veel voor, vooral bij vrouwen, en worden beïnvloed door een combinatie van genetische en omgevingsfactoren.

Wat is een hallux valgus (voetknobbel)?

Een hallux valgus is een benige bult die zich vormt aan de basis van uw grote teen. Hallux valgus ontwikkelt zich aan de binnenkant van uw grote teengewricht: het metatarsofalangeale (MTP) gewricht. Het MTP-gewricht is waar de basis van uw grote teen uw voet raakt.

Ga naar een zorgverlener als u een bult op uw grote teen opmerkt, vooral als u pijn, stijfheid of gevoelloosheid in uw tenen of voeten ervaart.

Soorten hallux valgus

Voetknobbels op de grote teen door extra druk is het meest voorkomend, maar kan ook op andere tenen en om andere redenen ontstaan. Andere soorten hallux valgus zijn:

Aangeboren hallux valgus: sommige baby's worden geboren met hallux valgus.
Juveniele of adolescente hallux valgus: Dit zijn soorten hallux valgus die voorkomen bij mensen jonger dan 18.
Tailor's hallux (teenknobbel): Tailor's hallux valgus vormen zich aan de basis van je kleine teen. Ze zijn meestal het gevolg van het dragen van schoenen die niet goed passen of het doen van een activiteit waarbij je kleine teen naar je andere tenen wordt gedrukt.

Hoe vaak komt hallux valgus voor?

Hallux valgus komt veel voor. Deskundigen schatten dat ongeveer een derde van de bevolking hallux valgus heeft.

Wat zijn de symptomen van een hallux valgus?

Het meest voor de hand liggende symptoom van een hallux valgus is de groei die zich vormt aan de basis van je grote teen. Je kunt de benige bult meestal zien en voelen. Een knobbel kan andere symptomen veroorzaken, waaronder:

• pijn of stijfheid in de grote teen
• zwelling
• verkleuring of roodheid
• het onvermogen om de grote teen te bewegen of te buigen (u kunt pijn of een branderig gevoel voelen wanneer u de teen buigt)
• moeite met het dragen van bepaalde soorten schoenen, of pijn die erger wordt wanneer u schoenen draagt
• likdoorns of eeltplekken (verdikte huid).
• hamertenen (pijnlijke, strakke teenpezen en gewrichten)
• gevoelloosheid in of rond uw grote teen

Wat veroorzaakt voetknobbels?

Er is niet slechts één reden waarom voetknobbels ontstaan. Men denkt dat een combinatie van factoren — zoals familiegeschiedenis, abnormale botstructuur, toegenomen beweging en schoenkeuze — ze kunnen veroorzaken. Wanneer iets gedurende een lange tijd (meestal jaren) extra druk op uw grote teengewricht uitoefent, kan die druk uw gewricht uit zijn natuurlijke uitlijning en naar uw andere tenen duwen. Uiteindelijk vormt zich een knobbel op uw MTP-gewricht wanneer uw lichaam compenseert voor het feit dat uw teen uit zijn normale positie wordt geduwd.

De meest voorkomende oorzaken van extra druk op uw grote teengewricht zijn:

• het dragen van smalle of puntige schoenen die uw tenen verdringen (schoenen met een smalle teenruimte)
• de manier waarop u loopt (uw voetmechanica)
• gezondheidsaandoeningen die ontstekingen veroorzaken (zoals reumatoïde artritis of lupus)
• langdurig staan ​​of veel lopen

Risicofactoren

Iedereen kan een knobbel krijgen. Bepaalde groepen mensen die meer kans hebben op knobbels zijn:

• vrouwen
• mensen van wie de ouders voetknobbels hebben of problemen met hun voetmechanica. Meer dan 70% van de mensen met voetknobbels heeft een (biologische) ouder die ze heeft gehad
• mensen met een geschiedenis van voetblessures (inclusief atleten)

Complicaties van hallux valgus

Een voetknobbel kan uw risico vergroten op:

• bursitis (pijnlijke, met vocht gevulde zakjes rond gewrichten)
• hamertenen
• artrose

Hoe wordt hallux valgus vastgesteld?

Een zorgverlener zal een hallux valgus diagnosticeren met een lichamelijk onderzoek. Ze zullen uw voet onderzoeken en vragen stellen over uw symptomen. Vertel uw zorgverlener wanneer u voor het eerst een bultje bij uw grote teen opmerkt of als bepaalde activiteiten uw symptomen verergeren.
Mogelijk moet u een podotherapeut bezoeken, een specialist die gespecialiseerd is in de verzorging van uw voeten.

Welke onderzoeken worden er uitgevoerd om hallux valgus te diagnosticeren?

Vermoedelijk heeft u geen uitgebreid onderzoek nodig om uw zorgverlener een hallux valgus te laten diagnosticeren. Uw zorgverlener gebruikt röntgenfoto's van de voet om de algehele uitlijning van uw botten en uw MTP-gewricht te bepalen.

Hoe wordt hallux valgus behandeld?

De meest voorkomende behandelingen voor hallux valgus zijn:

• Verandering van schoeisel: overstappen op schoenen met brede, diepe teenboxen kan de druk op uw tenen verlichten. U kunt mogelijk een rekapparaat gebruiken om schoenen die u al bezit breder te maken.
• Hallux valgus pads en tape: Vrij verkrijgbare hallux valgus pads dempen het gebied rond een hallux valgus om de druk te verlichten. Uw zorgverlener kan voorstellen om medische tape te gebruiken om uw tenen in de juiste positie te houden.
• Inlegzooltjes, die uw voeten ondersteunen. Mogelijk hebt u vrij verkrijgbare orthesen of op maat gemaakte inlegzolen nodig. Uw zorgverlener kan ook voorstellen om een ​​afstandhouder tussen uw grote teen en tweede teen te plaatsen. Mogelijk moet u een spalk dragen om uw grote teen recht te houden als u geen schoenen draagt.
• Pijnstillers: Niet-steroïde ontstekingsremmende geneesmiddelen (NSAID's) verminderen pijn en zwelling. Dat kunnen ook crèmes of zalven zijn die u op uw huid rond een voetknobbel smeert. Neem NSAID's niet langer dan 10 dagen achter elkaar zonder met uw zorgverlener te overleggen.
• IJs: Het aanbrengen van ijs of koude kompressen op uw aangetaste teen kan ook helpen. Wikkel een koude kompres in een dunne handdoek om te voorkomen dat u deze rechtstreeks op uw huid legt.
• Corticosteroïden: Corticosteroïden zijn voorgeschreven medicijnen die ontstekingen verminderen.
• Fysiotherapie: Mogelijk moet u samenwerken met een fysiotherapeut om uw voet te versterken. Zij geven u oefeningen of rek- en strekoefeningen die uw tenen kunnen helpen om beter uitgelijnd te blijven.
• Chirurgie: Uw zorgverlener kan een operatie voor het corrigeren van de knobbel aanbevelen als andere behandelingen uw symptomen niet verlichten of als lopen extreem pijnlijk is. Uw zorgverlener of chirurg zal u vertellen welk type operatie u nodig heeft en wat u kunt verwachten.

Gaat hallux valgus vanzelf weg?

Nee, hallux valgus verdwijnt niet zomaar en u kunt hallux valgus niet zelf verhelpen. Ga naar een zorgverlener of podotherapeut als u een hallux valgus heeft. Zij zullen de diagnose stellen en behandelingen voorstellen om uw symptomen te verlichten.

Hoe voorkom ik een hallux valgus voetknobbel?

Omdat een hallux valgus wordt veroorzaakt door een combinatie van verschillende redenen, kunnen ze moeilijk te voorkomen zijn. Dat gezegd hebbende, kan het dragen van goed passende schoenen helpen de progressie van hallux valgus te verminderen. Volg over het algemeen deze tips om comfortabele schoenen te vinden die goed bij uw voeten passen:

• Vermijd schoenen met smalle, puntige neuzen, vooral als ze strak om uw tenen zitten
• Zelfs als u uw maat weet, pas dan een paar paar schoenen om er zeker van te zijn dat u de beste pasvorm krijgt. Gelabelde schoenmaten zijn niet altijd hetzelfde tussen merken en stijlen.
• Ga zitten, staan ​​en lopen in nieuwe schoenen voordat u ze koopt. Zorg ervoor dat geen enkele beweging of positie pijn doet, knelt of duwt op uw tenen.
• Schoenen passen aan het einde van de dag kan u een nauwkeurigere pasvorm geven (uw voeten zwellen van nature licht op in de loop van de dag en zijn later op de dag groter dan ze 's ochtends vroeg zijn).
• Uw zorgverlener of podotherapeut kan soorten of merken schoenen aanbevelen die goed bij uw voeten passen. Als u andere structurele voetproblemen hebt, zoals platvoeten of voeten met een hoge wreef, vraag dan aan uw zorgverlener of u steunzolen nodig hebt om knobbels te voorkomen.

Wat kan ik verwachten als ik eenmaal een hallux valgus voetknobbel heb?

De meeste mensen met knobbels kunnen hun symptomen onder controle houden met weinig langetermijneffecten op hun dagelijkse routine. Uw zorgverlener zal met u samenwerken om een ​​combinatie van behandelingen te vinden om uw symptomen te verlichten en uw voeten en tenen gezond en sterk te houden.
Wacht niet om een ​​zorgverlener te raadplegen als u hallux valgusymptomen heeft. Hoe eerder u met de behandeling begint, hoe groter de kans dat u uw symptomen zonder operatie kunt beheersen.

Mensen die een operatie nodig hebben, kunnen doorgaans binnen twee tot drie maanden al hun normale activiteiten hervatten.

Wanneer moet ik mijn zorgverlener raadplegen?

Ga naar een zorgverlener of podotherapeut zodra u een van de volgende symptomen opmerkt:

• pijn in uw voet of tenen
• moeite met lopen of bewegen
• een opvallende bult bij de basis van uw grote teen
• zwelling in of rond uw tenen

Voetknobbels zijn een veelvoorkomend voetprobleem. Ze ontstaan ​​wanneer iets je grote teen uit zijn natuurlijke positie duwt en richting je andere tenen. Uiteindelijk kan er een benige bult ontstaan ​​op het gewricht waar je grote teen je voet raakt.
Hallux valgus moet worden behandeld als het pijn veroorzaakt. Zelfs als het een simpele oplossing is zoals het veranderen van het soort schoenen dat je draagt, moet je toch naar een zorgverlener of podotherapeut om een ​​hallux valgus te diagnosticeren. Je zorgverlener zal behandelingen voorstellen die je symptomen verlichten en je helpen om weer de activiteiten te doen die je leuk vindt.

Kunnen voedingssupplementen verlichting bieden als u last heeft van scoliose, kyfose of hallux valgus?

Voedingssupplementen kunnen een aantal ondersteunende voordelen bieden voor het beheersen van symptomen die verband houden met scoliose, kyfose of hallux valgus, maar ze zijn geen genezing of directe behandeling voor deze structurele aandoeningen.
Voor scoliose (zijwaartse kromming van de wervelkolom) en kyfose (overmatige voorwaartse kromming van de wervelkolom) kunnen supplementen zoals calcium en vitamine D helpen de botdichtheid te behouden, vooral als u risico loopt op osteoporose, wat wervelkolomproblemen kan verergeren.
Magnesium kan spierspanning of spasmen verlichten die soms gepaard gaan met deze aandoeningen, omdat strakke spieren ongemak kunnen versterken.
Collageensupplementen worden vaak aangeprezen voor de gezondheid van gewrichten en bindweefsel, maar het bewijs is wankel of ze de uitlijning van de wervelkolom of pijn in deze gevallen aanzienlijk veranderen.
Ontstekingsremmende supplementen zoals omega-3-vetzuren of curcumine kunnen algemene ontstekingen en pijn verminderen en mogelijk milde verlichting bieden als de pijn voortkomt uit geïrriteerd weefsel.

Voor hallux valgus (voetknobbels) is het verhaal vergelijkbaar, maar toch anders. Hallux valgus is grotendeels mechanisch, veroorzaakt door verkeerde uitlijning van gewrichten, genetica of schoeisel, dus supplementen kunnen de misvorming niet verhelpen.
Vitamine C en collageen kunnen echter theoretisch de gezondheid van kraakbeen en bindweefsel ondersteunen, en mogelijk degeneratie vertragen.

Ontstekingsremmende opties zoals curcumine of gember kunnen helpen bij pijn of zwelling in het aangetaste gebied, vooral als er sprake is van artritis.

Helaas zijn er weinig studies over supplementen voor deze specifieke aandoeningen. Een review uit 2018 in Journal of Orthopaedic Research vond vitamine D en calcium essentieel voor de gezondheid van botten bij misvormingen van de wervelkolom, maar niet transformerend voor kromming zelf.
Pijnverlichting door ontstekingsremmers is aannemelijk, maar verschilt enorm van persoon tot persoon. Dubbelblinde onderzoeken bijv. met omega-3-vetzuren voor gewrichtspijn) laten op zijn best bescheiden effecten zien.
Echte verlichting komt meestal door fysiotherapie, inlegzooltjes of, in ernstige gevallen, een operatie.
Supplementen kunnen een aanvullende aanpassing zijn - denk aan 10-20% symptoomverbetering als je geluk hebt - maar verwacht niet dat ze de wervelkolom rechtzetten of de voetknobbels doen krimpen.