Hartkwalen: wat zijn de verschillen tussen mannen en vrouwen?

Afgelopen week werd Hella de Jonge geïnterviewd, die een documentaire maakte met de titel "De slag om het vrouwenhart" naar aanleiding van haar eigen ervaringen waarin ze van het kastje naar de muur werd gestuurd toen ze zich zorgen maakte over haar gezondheid. Haar klachten werden weggewuifd als psychosomatische gevolgen van een oorlogstrauma. Het kwam zover dat ze een flinke hartaanval kreeg tijdens een door haar afgedwongen stresstest.

Dit gaf me meteen flashbacks naar 1985. Mijn moeder had thuis een kleine hartaanval gekregen en ging met mijn broer naar het ziekenhuis. Daar werden haar klachten niet heel serieus genomen, maar toch werd ze ter observatie opgenomen, zij het zonder hartbewaking op een reguliere afdeling. Daar overleed ze dezelfde middag nog aan een hartaanval in het bijzijn van mijn broer. Helaas blijkt er in 35 jaar tijd weinig te zijn veranderd.

Tot voor kort werd bij onderzoek naar hartkwalen geen aandacht besteed aan vrouwen. Vrouwen met vage gezondheidsklachten, die achteraf aan een hartkwaal te wijten waren, werden ook niet heel serieus genomen door hun artsen. En toch zijn hartkwalen bij vrouwen net zo goed als bij mannen de voornaamste doodsoorzaak geworden.

Risico op hartkwalen bij vrouwen

Mannen en vrouwen delen voor een groot deel dezelfde risicofactoren voor hartkwalen, maar uit recent onderzoek, wat specifiek bij vrouwen is verricht, blijkt dat vrouwen ook hun eigen unieke risicofactoren hebben.

Traditionele risicofactoren die mannen en vrouwen gemeen hebben:

• overgewicht
• roken
• diabetes
• hoge bloeddruk
• familiegeschiedenis
• metabool syndroom - het naast elkaar voorkomen van hoge bloeddruk, overgewicht, hoge bloedsuikerwaarden en triglyceridespiegel
• een hoog gehalte C-reactief eiwit – aanwijzing voor een ontstekingsziekte

Sommige risicofactoren komen vaker voor bij vrouwen dan bij mannen:

• relatief hoog testosterongehalte voorafgaand an de menopauze
• sterk oplopende hoge bloeddruk tijdens de menopauze
• auto-immuunziekte zoals reumatoïde artritis, wat vaker bij vrouwen dan bij mannen voorkomt
• stress en depressie komen vaker voor bij vrouwen
• laag bewustzijn over mogelijke risico's: dat vrouwen zich er te weinig bewust van zijn dat veel van de bovenstaande risicofactoren hun kans verhogen op hartkwalen, is óók een risicofactor op zichzelf

Vrouwen hebben unieke symptomen die duiden op een hartaanval

Een grote uitdaging bij de diagnose van een hartaanval bij vrouwen is dat symptomen bij hen niet herkend worden omdat ze niet passen in het rijtje symptomen wat bij mannen overbekend is. Vrouwen ontwikkelen symptomen die veel subtieler en moeilijker te ontdekken zijn als 'hartaanval' vooral wanneer hun arts alleen maar kijkt naar de voor mannen gebruikelijke symptomen.

Dit is wat wetenschappers ontdekten over geslachtsverschillen bij hartkwalen

• Vrouwen hebben andere symptomen dan mannen bij een hartkwaal. Vrouwen hebben óók last van de klassieke pijn op de borst, zweten en kortademigheid, maar hebben ook vagere pijntjes, zoals ongemakkelijk gevoel op de borst, in de borsten, de rug, schouders, kaak nek of keel; indigestie; misselijkheid; duizeligheid; hartkloppingen; verstoorde slaap en onverklaarbare vermoeidheid.
• Onderzoeken, die bij mannen vrijwel altijd tekenen opsporen van schade aan het hart, doen dat niet altijd bij vrouwen. Dat kan gaan om een eenvoudig bloedonderzoek, om een stresstest tot aan een angiogram. Sommige vrouwen zijn domweg niet sterk genoeg om de hele stresstest tot aan het eind vol te houden en wanneer het hart dan niet hard genoeg hoeft te werken, zijn de resultaten ook niet langer betrouwbaar. Een hartkwaal die zich maar één enkel bloedvat manifesteert, wat vaker bij vrouwen dan bij mannen voorkomt, wordt niet goed waargenomen bij een standaard stresstest. Vrouwen die pijn op de borst en andere symptomen ervaren,m die op een hartkwaal duiden, hebben veel vaker last van wat in het Engels coronary microvascular disease en in het Nederlands coronaire microvasculaire dysfunctie (MVD) heet oftewel dat niet de grote bloedvaten geblokeerd raken, maar de kleinere haarvaten. Daarom wordt het ook wel 'kleine vaatjesziekte' genoemd. Oppervlakkig bezien lijken ze gezond omdat hun grotere bloedvaten nog wel gewoon schoon zijn.

In de laatste jaren is er baanbrekend onderzoek gedaan waaruit bleek dat veel meer vrouwen dan mannen lijden aan deze coronaire microvasculaire dysfunctie (MVD). In de VS gaat dit voor de helft van alle vrouwen op die aan een hartkwaal lijden.

De opsporing van coronaire MVD is een echte uitdaging. Pijn op de borst en andere symptomen dat de hartspier niet genoeg bloed krijgt waren van oudsher een signaal dat er een vernauwing moest zijn in een van de grote kransslagaders, wat gemakkelijk op een angiogram aan te tonen is. Maar bij 50 tot 60% van de vrouwen en 20% van de mannen met hartklachten zit de vernauwing niet in de grote bloedvaten maar in de kleinere bloedvaatjes die vrijwel onzichtbaar blijven op een standaard angiogram. En dat terwijl deze vorm vasculaire dysfunctie net zo goed dodelijk kan aflopen als een vernauwing in de grote slagaders.

Men begint nu pas te begrijpen hoe een coronaire MVD werkt. Er is sprake van dezelfde risico factoren als die de grote aders laten dichtslibben: erfelijkheidsfactoren, leeftijd, ras, bloeddruk, bloecholesterolwaarden, overgewicht en roken. Deze dragen allemaal óók bij aan coronaire MVD. Vrouwen worden zwaarder getroffen dan mannen door bepaalde risicofactoren dan mannen, zoals hoge bloeddruk, roken en diabetes. Daarbovenop is sprake van andere risicofactoren, die alleen bij vrouwen spelen zoals zwangerschap, menopauze en specifieke medicijnen zoals anticonceptie-middelen en postmenopauzale oestrogenen.

Theorieën over de achterliggende oorzaken voor verschillen tussen vrouwen en mannen:

• Een verlaagde oestrogeenspiegel. Omdat oestrogeen een rol speelt bij het verwerken van vaatverwijdende stikstofoxiden (NO), wardoor vaten soepel blijven, heeft een dalende oestrogeenspiegel na de menopauze meteen een negatieve invloed op de conditie van het endotheel (de deklaag aan de binnenkant van bloedvaten) .
• Vrouwen hebben vaker ontstekingen als gevolg van een overactief immuunsysteem. Ontstekingen sporen het lichaam aan om meer cholesterol aan te maken om alle geirriteerde plekken toe te dekken.
• Bloedarmoede komt vaker voor bij vrouwen. Bloedarmoede vertraagt de aanmaak van (bloed)cellen die bijdrage aan de reparatie van beschadigde bloedvaten.
• Lagere hemoglobinegehalte. Hemoglobine is het eiwit in rode bloedcellen dat zuurstof opneemt. Door een hemoglobinetekort krijgt de hartspier last van zuurstoftekort en verlaagt ook het aandeel van zuurstofverwijdende NO.
• Lagere HDL-spiegel. HDL is het zogenaamde 'goede' cholesterol. Er zijn aanwijzingen dat niet een hoog aandeel van het 'slechte' LDL-cholestrol bepalend is voor de ontwikkeling van een hartkwaal, maar een tekort aan het 'goede' HDL.

Het onderzoek tot dusver heeft nog lang niet alle mysteries opgehelderd, maar is een stap in de goede richting naar opsporingsmethoden die wat specifieker op vrouwen gericht zijn dan op mannen. Er zijn al goede stappen gezet in het voorlichten van artsen over symptomen, die voorheen over het hoofd werden gezien of verkeerd werden geïnterpreteerd. Wetenschappers richten zich er nu vooral op om de diagnose en behandeling van hartkwalen te verbeteren, zodat vrouwen een betere kans hebben op het overleven van een hartaanval.

Verlagen van beïnvloedbare risicofactoren

De eerste stap die nodig is bij het verlagen van de risicofactoren op een hartkwaal is door je bewust te zijn van de risicofactoren en de symptomen die heel specifiek bij vrouwen voorkomen. De volgende stap is om datgene waar je zelf invloed op kunt uitoefenen aan te pakken en de leefstijl te wijzigen waardoor de risico's op een hartkwaal verlaagd worden.

• Stop met roken
• Stap over op een gezond dieet met veel vezels en weinig overmatig bewerkt fabrieksvoedsel
• Ga meer bewegen, doe tenminste een paar keer per week aan lichaamsbeweging, liefst onder toezicht, die uitdagend en motiverend is:
• de voordelen van regelmatige lichaamsbewegingen zijn lagere bloeddruk, verminderde kans op diabetes, gezonder lichaamsgewicht, en niet onbelangrijk, minder stress.
• doe tenminste 3x per week tenminste 30 minuten aan lichaamsbeweging. Nog beter, bouw dit op naar 4 tot 6x per week gedurende 45 minuten of meer.
• Raadpleeg de huisarts of er mogelijk een hartonderzoek gedaan kan worden op basis van de familiegeschiedenis en bovenstaande risicofactoren.
• Laat je bloedsuiker, cholesterolwaarden en CRP-spiegel regelmatig controleren.

Leer de risicofactoren kennen voor hartkwalen en voor vrouen unieke symptomen

Omdat de symptomen, die wijzen op een verhoogde kans op een hartaanval bij vrouwen vaak niet de klassieke zijn zoals pijn op de borst (angina), is het belangrijk om op signalen van je lijf te letten en niet bang te zijn om vragen te stellen. Als je je niet goed voelt en vooral wanneer je kortademig bent, regelmatig misselijk wordt en last hebt van buikpijn of andere ongebruikelijke klachten, moet je met je (huis)arts een afspraak maken en het niet achteloos negeren.